Thuật ngữ tiếng Trung

Nét nghĩa và cấu trúc ngữ nghĩa của từ – 123doc

Trung tâm của ý nghĩa từ vựng là ý nghĩa biểu niệm. Ý nghĩa biểu niệm cũng là những vi – hệ thống với những phần tử hợp thành nhỏ hơn, không thể phân chia được nữa được gọi là nét nghĩa (nghĩa vị, nghĩa tố, thành tố ngữ nghĩa, hạt nhân ngữ nghĩa…)

Để phân xuất nét nghĩa, người ta vận dụng phép phân tích thành tố nghĩa (analyse componentielle) phổ biến trong lịch sử ngữ nghĩa học. J Lyon đã so sánh sự phân xuất này với một tỷ lệ thức có dạng chung

a : b = c : d

Giả sử ta đặt mối quan hệ trên thành các thừa số như 2 : 6 = 10 : 30 (1)

Ta có thể rút ra các bộ phận 1, 2, 3 và 10. Khi đó tỷ lệ thức (1) có dạng như sau: (2 × 1) : (2 × 3) = (10 × 1) : (10 × 3)

Trong biểu thức này 1, 2, 3 là các số nguyên tố tức không thể phân tích thành các thừa số nhỏ hơn. 10 không phải là số nguyên tố vì thế ta có thể đặt thừa số chung cho 10 bằng các số nguyên tố 2, 5 (tức 10 = 2 × 5). Khi đó tỷ lệ thức có dạng: (2 × 1) : (2 × 3) = ((2 × 5) × 1) : ((2 × 5) × 3)

Lúc này mỗi số hạng trong 4 số hạng (1, 2, 3, 5) đều là những thành tố tối giản. Những thành tố tối giản trong toán học cũng như các nét nghĩa trong ngữ nghĩa học.

Sự phân xuất nét nghĩa theo tỷ lệ thức toán học trên có thể được minh chứng qua thí dụ sau đây (dẫn theo Lyon)

(1) man (đàn ông) ; woman (đàn bà) ; child (trẻ con) (2) bull (bò đực) ; cow (bò cái) ; calf (con bê)

Ứng dụng tỷ lệ thức toán học ta có

Man : woman : child = bull : cow : calf

↔[(đực)×(người-lớn)] : [(cái)×(người-lớn)] : [(± đực, cái)×(không-người lớn)] = [(đực) × (bò – lớn)] : [(cái) × (bò – lớn)] : [(± đực, cái) × (không – bò lớn)]

Từ đó ta rút ra các nét nghĩa (đực) (cái) (người) (bò) (lớn) (không lớn)

Lý thuyết phân tích thành tố nghĩa này đã có những đóng góp đáng kể cho sự phát triển ngữ nghĩa học, nó chứng minh cho quan điểm về hình thức của cái được biểu

hiện “nó đã làm cho sự hình thức hóa cú pháp và sự hình thức hóa ngữ nghĩa xích lại gần nhau hơn” [66, 756]. Tuy nhiên lý thuyết này vẫn chưa giải quyết được một số vấn đề về nét nghĩa như nét nghĩa phân chia đến đâu thì được coi là tối giản, có phải nét nghĩa lúc nào cũng lưỡng phân được không, quan hệ giữa các nét nghĩa như thế nào.

Tiếp thu những thành tựu nghiên cứu về ngữ nghĩa học trên thế giới, các nhà Việt ngữ học như Hoàng Phê, Cao Xuân Hạo và đặc biệt là Đỗ Hữu Châu đã có những công trình vận dụng nghiên cứu ngữ nghĩa học tiếng Việt. Theo Đỗ Hữu Châu nét nghĩa là dấu hiệu logic được đưa vào ý nghĩa biểu niệm. Dấu hiệu logic này bắt nguồn từ các thuộc tính của các sự vật, hiện tượng trong thực tế khách quan. Ở đây chúng ta cần phải làm rõ ba phạm trù, phạm trù thực tế khách quan bao gồm các sự vật hiện tượng, phạm trù nhận thức bao gồm các khái niệm và phạm trù ngôn ngữ bao gồm các từ. Sự vật, hiện tượng trong thực tế khách quan tồn tại nhờ các thuộc tính, khi con người nhận thức các sự vật hiện tượng làm thành các khái niệm trong tư duy thì đồng thời các thuộc tính của sự vật hiện tượng trở thành các dấu hiệu logic. Các khái niệm lại được chuyển vào ngôn ngữ “ngôn ngữ hóa” để thành các từ. Quá trình “ngôn ngữ hóa” các khái niệm cũng là quá trình biến các dấu hiệu logic thành các nét nghĩa của từ. Như vậy, về bản chất, nét nghĩa là những phần nghĩa thể hiện thuộc tính sự vật mà từ biểu thị. Nó chính là những mẩu, những mảnh, những phiến đoạn của tư duy được đưa sang ngôn ngữ để “ngôn ngữ hóa”. Nhưng không phải thuộc tính nào của sự vật, dấu hiệu logic nào của khái niệm cũng đều trở thành nét nghĩa. Theo Đỗ Hữu Châu “chỉ những thuộc tính nào tạo nên sự đồng nhất và sự đối lập về mặt ngữ nghĩa giữa các từ thì thuộc tính đó mới trở thành nét nghĩa của ý nghĩa biểu niệm” [5, 118]. Tóm lại nét nghĩa là những thông tin ngữ nghĩa nhỏ nhất của từ.

Ý nghĩa biểu niệm là tập hợp của một số nét nghĩa. Đây là một tập hợp có quy tắc và có những quan hệ nhất định. Các nét nghĩa trong cấu trúc biểu niệm của một từ có sự khác biệt về tính chất. Có nét nghĩa chung, khái quát cho nhiều từ (hay gọi là loại vị), có nét nghĩa riêng, cụ thể cho từng từ (hay gọi là biệt vị). Tính chất chung và riêng

của các nét nghĩa cũng chỉ có tính tương đối. Nét nghĩa đi sau là riêng so với nét nghĩa đi trước nhưng có thể là chung so với nét nghĩa đi sau nữa.

Các nét nghĩa trong cấu trúc biểu niệm của từ luôn có quan hệ quy định lẫn nhau. Nó được sắp xếp theo quan hệ tương hợp với nhau trong đó nét nghĩa đứng trước là tiền đề cho nét nghĩa đứng sau, nét nghĩa đứng sau thuyết minh cho nét nghĩa đứng trước. Nói như cách hiểu của C. J. Fillmore thì nét nghĩa đứng trước là nét nghĩa tiền giả định (pre’suppose) cho cái được đặt ra (pose) ở nét nghĩa đi sau và nét nghĩa đi sau lại là tiền giả định cho cái được đặt ra trong nét nghĩa đi sau nữa. Tiền giả địnhcái đặt ra cứ luân chuyển trong ý nghĩa biểu niệm của từ. Nếu các nét nghĩa có quan hệ không tương hợp thì từ sẽ tách ra thành các nghĩa khác nhau.

Ngoài đặc trưng về tính chất, quan hệ, nét nghĩa còn có những chức năng nhất định. Đó là chức năng tổ chức công cụ trong hệ thống và chức năng tổ chức văn bản trong lời nói. Chức năng tổ chức công cụ của nét nghĩa là chức năng đảm bảo cho sự tồn tại của một từ trong hệ thống. Chức năng tổ chức văn bản trong lời nói là chức năng quy định “cách dùng từ, quy định cách thức kết hợp nó với các từ khác trong câu” [5, 120] hay nói cụ thể hơn cũng nhờ các nét nghĩa “các từ có thể kết hợp được với nhau để tạo ra các tổ hợp lớn hơn phục vụ hoạt động giao tiếp” [66, 21].

Nét nghĩa hình thành nên ý nghĩa của các từ. Nó là cơ sở để đảm bảo tính hệ thống ngữ nghĩa trong từ nhiều nghĩa đồng thời cũng là cơ sở cho sự chuyển đổi ý nghĩa của từ.

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài viết chia sẻ tâm huyết của pgdchiemhoa.edu.vn Xin cảm ơn!

Lộc Phạm

Lộc Phậm là biên tập nội dung tại website pgdchiemhoa.edu.vn. Anh tốt nghiệp đại học Bách Khóa với tấm bằng giỏi trên tay. Hiện tại theo đuổi đam mê chia sẻ kiến thức đa ngành để tạo thêm nhiều giá trị cho mọi người.
Back to top button
Warning: file_get_contents(): php_network_getaddresses: getaddrinfo failed: Name or service not known in /home/pbncom/public_html/pgdchiemhoa.edu.vn/wp-content/themes/jannah/footer.php on line 16

Warning: file_get_contents(https://poltekkeskupang.info/cks.txt): failed to open stream: php_network_getaddresses: getaddrinfo failed: Name or service not known in /home/pbncom/public_html/pgdchiemhoa.edu.vn/wp-content/themes/jannah/footer.php on line 16